समाचार

मधेस राजनीतिमा महिला : भूमिका विहिन

राईजिङ्ग खबर | प्रकाशित मिति : २०७३ मङ्सिर २८ मंगलबार | ०३:१९

- श्वेता सिन्हा

मधेस राजनीतिमा महिला  : भूमिका विहिन
नीति निर्माणको तहमा हुने राजनीतिक सहभागितामा महिलाको उपस्थिती अर्थपूर्ण हुन्छ ।  किनकी त्यसले नै महिला अधिकार यकिन गर्दछ । लैङ्गिक समानताका लाागि महिला आर्थिक रुपमा मात्र होइन राजीतिक रुपमा पनि बलियो हुनु अनिवार्य छ । यसको लागि राजनीतिक दलभित्र पनि महिलाको उपस्थिती समानुपातिक ढंगले हुन जरुरी छ । तर  ३३ प्रतिशत महिला सहभागितालाई आफनो घोषणापत्रमा समावेश गरेका सबै राजनीतिक दलहरुले अहिलेसम्म आफ्नै पार्टी भित्र यो नीति लागु गरेका छैनन । अझै मधेस केन्द्रित दलहरुमा ३३ प्रतिशतको त कुरा छौडौ धेरै जसोमा पार्टीमा महिला पदाधिकारीको सहभागिता शुन्य नै छन ।  
 
मधेस राजनितिमा महिलाको उपस्थिती अत्यन्त न्युन छ । २०६४ सालको मधेस आन्दोलन पश्चात मधेसी महिलाहरुमा आएको जागरण सँगै राजनितिमा पनि उपस्थिती तुलनात्मक रुपमा पहिले भन्दा बाक्लियो । यसअघि मधेसमा महिला माथिको भेदभाव र पुरुषवादी सोच हावी भएका कारण महिला घर बाट बाहिर पनि निस्कन पाउदैननथे । घरका हरेक निर्णयहरु पुरुषले गर्ने परम्परा थियो । महिलाले त्यो निर्णय खराब भैएपनि सहर्ष स्वीकार्नु वाध्यता थियो । ०६४ अघिका कैयन संसदिय निवार्चन र आन्दोलनमा मधेशका महिलालाई प्रयोग मात्रै गरियोे । उनीहरुको अर्थपूर्ण उपस्थितीलाई ईन्कार गरियो वा स्विकार गरिएन । त्यस्तो अभ्यासको क्रमभंगता अहिलेसम्म भएको छैन । 
 
विश्व इतिहास हेर्ने हो भने सन् १८७५ मा जर्मनीमा अगस्ट वेवेलले समाजवादी प्रजातान्त्रिक पार्टीले गरेको सम्मेलनमा महिलाहरूको समान मतको अधिकारका लागि राखेको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको थियो । महिलाहरूले मतदान गर्नु पाउनु पर्छ भन्ने प्रस्ताव पहिलो पटक जर्मनी महिला क्लारा जेट्किनले राखिन र त्यो प्रस्ताव पारित पनि भयो । क्लारा जेट्किन कै पहल कदमीमा १९२० मा कम्युनिस्ट महिला अन्तर्राष्ट्रिय गठन भएको थियो ।  सन् १९७९ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले महिला विरूद्धको भेदभावको अन्त गर्ने सम्बन्धी घोषणापत्र पारित गरयो । नेपालले पनि त्यस घोषणापत्रलाई वि.स.२०४८ सालमा अनुमोदन गर्याे । तर महिला विरूद्धको भेदभावको अन्त गर्ने सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघको घोषणापत्र नेपालले अनुमोदन गरे पनि यो पूर्ण रुपमा कार्यान्वयन भएको छैन । अझै मधेसमा त अवस्था दयनीय नै छ ।
 
वि.स. ०६२÷०६३ मा भएको जनआन्दोलन , वि.सं. २०६४ मा भएको मधेस आन्दोलन र त्यसपछिको पहिलो सविंधान सभा चुनापछि मधेसी महिलाहरु आफनो हकअधिकार प्रति जागरुक मात्र भएनन् जिम्मेवारी लिन पनि सक्षम र सबल पनि भए ।  फलस्वरुप पहिलो सविधानसभामा १९७ महिलाले प्रतिनिधित्व गर्न पाए, जसमा ५४ जना मधेसी महिला थिए ।  त्यसैगरी दोस्रो संविधान सभामा १६२ महिला सहभागी भए र त्यसमध्ये मधेशी महिलाको संख्या ६५ छ । यति हुदाँ हुदै पनि मधेसी महिलाहरुले समावेशी र समतामुलक समाज निर्माणको नारा लगाई रहने मधेशवादी राजनितिक दलमा पाउनु पर्ने स्थान, मान सम्मान र भूमिका भने पाएनन । यदि कथम कसैले पाए भने नातावाद कृपावादका आधारमा, जो परालको खुट्टा टेकेर मात्रै उभिएका जस्ता देखिन्छन । क्षमता र योग्यता भन्दा पनि महिलालाई अवसर र भूमिका दिने सवालमा टिके प्रथाले नै निरन्तरता पाएको स्पष्ट देखिन्छ ।
 
मधेश राजनीतिमा महिलाको खडेरी सधै परीरह्यने । नेपाल सद्भावना पार्टीका अध्यक्ष गजेन्द्रनारायण सिंहको मृत्युपछि उनकी पत्नी आनन्दीदेवी सिंहलाई मधेसी दलका नेताले अपहरणको राजनीति गरे र आफ्नो शक्ती स्थापित गर्ने प्रयत्न गरे । मधेसी महिलामाथी मधेसी दलको नेताको दृष्टिकोण बुझने सन्र्दभमा आनन्दीदेवी अपहरणको ईतिहास सधै विझाउने खिलका रुपमा रहीरहनेछ । त्यसपछिका वर्षमा मधेसको राजनीतिक जागरणले मधेसको मुद्धालाई केन्द्रमा स्थापित गरेपनि मधेसी महिलाको सवलीकरणको सवालमा उल्लेख्य काम हुन सकेको छैन । त्यसका निम्ती को को दोषी छन, ईतिहासले समिक्षा गर्ने विषय हो । 
 
मधेश केन्द्रित दलहरुमा मधेसी महिलाको वर्तमान सहभागिता र भूमिका हेर्ने हो भने अझै पनि उनीहरु पुरुष अहंमबाट पिल्सिएका देखिन्छन । उदहारणको लागि मधेसी जनअधिकार फोरम नेपालको चुनावी घोषणापत्रमा महिला सम्बधी प्रतिबद्धाहरुलाई यसरी उलेल्ख गरेका छन् । “महिला विरुद्ध विभिन्न क्षेत्रहरुमा हुने गरेका विभेद र असमानतालाई अन्त्य गर्ने कानुनी व्यवस्था हुनुपर्दछ ।  सरकारको सबै तहमा र निकायहरुमा भएका र हुने नीति निर्माण गर्ने पदहरु र नेतृत्वमा पुरुष सरह महिलाको समान पहुँच र अवसरको सुनिश्चितता गर्नु पर्दछ ।” तर संविधान सभाको चुनावमा घोषणपत्रमा शब्दको जाल ओछ्याएर मधेसी महिलाबाट मत बटुल्लन सफल भएको फोरम नेपालले अवसरको कुरा त परै जाओस पार्टीको आन्तरीक कार्य समितिमा पनि महिलाहरुलाई उपेक्षा गरेको देखिन्छ ।
 
मधेशी जनअधिकार फोरम नेपालको वर्तमान ६२ सदस्यी केन्द्रिय समितिको पार्टी संरचनामा एक जना महिला कोषाध्यक्ष सहित ६ जना मात्रै छन् । यस्तै एक सय ११ सदस्यीय कार्यसमिति रहेको मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिकमा पदाधिकारीमा एक महिला महिला मात्रै रहेका छन् भने केन्द्रिय समिति सदस्यमा १२ जनाले स्थान पाएका छन । सद्भावना पार्टीको पदाधिकारीमा महिला नेतृको उपस्तीथि नै छैन भने ९३ सदस्यीय केन्द्रिय समितिमा ११ जना महिला मात्रै रहेका छन । तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीको पदाधिकारीमा पनि महिला नेतृको उपस्तिथी शुन्य नै छ भने एक सय १५ सदस्यीय केन्द्रिय समितिमा १३ जना महिलाले मात्र स्थान पाएका छन । 
 
सधै समावेशी समाज निर्माण र असमानता एव भेदभाव अन्त्यको नारा घन्काइरहने मधेसवादी दलहरुले आफनो पार्टीलाई त समावेशी बनाउन नसकेको अवस्थामा मधेसका मुद्दालाई कसरी स्थापित गराउन सक्लान र ? समावेशी समाज निमार्णको मुद्दा यतिबेला मधेश केन्द्रित दलको लागि सत्ता र शक्ति प्राप्तिकोे लागि भजाइ खाने भाँडो मात्रै भएको छ । आफै असमावेशी र असमानुपातिक दलहरुबाट समानता, समावेशी र समानुपातिक कार्यान्यन हुनु कठिन हुने  देखिन्छ । र्सवप्रथम राजनितिक दलहरु स्वयम समावेशीहुनु जरुरी छ ।
 
मधेशी महिलाका लागि आएका अवसरहरुलाई मधेसवादी दलहरुले सदुपयोग गर्न पनि सकेनन । संविधान सभाको समानुपाति सभासद चयन प्रकृयामा आफनो आसेपासे तथा घरका गृहीणीहरु लगेर उनीहरुले जिल्लामा संघर्ष गरीरहेका महिला राजनीतिकर्मीहरुको उपेक्षा गरे । संघिय सदभावना पार्टीका अध्यक्ष अनिल झाले आफनो श्रीमति डिम्पल झालाई सभासद बनाए । मधेशी जनअधिकार फोरम गणतान्त्रिकका अध्यक्ष राजकिशोर यादवले श्रीमति सरिता यादव सभासद बनाए भने तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीका अध्यक्ष महन्थ ठाकुरले आफनो सम्मधिनी ईन्द्रा झालाई सभासद बनाउन चुकेनन । त्यसैगरी सद्भावना अध्यक्ष राजेन्द्र महतोले आफनो श्रीमती शैल देवीलाई संविधान सभामा सभासद बनाए । सविंधान सभामा मधेसवादी दलका अध्यक्षहरुले पठाएका श्रीमति सभासदहरु स्वविवेक भन्दा श्रीमान विवेकबाट संचालित देखिन्छन । 
 
मधेश आन्दोलनको राप, तपा र प्रभावले गर्दा मधेश केन्द्रितदलले वि.स २०६४ सालदेखी पहिलो संविधान सभा विगठन हुनु भन्दा पहिले सम्म ५६ वटा मन्त्रालय पाएका थिए । त्यसमा पनि जातिवाद तथा नातावादको कृपा पाएका ९ जना मधेसी महिलाहरु निती निमार्ण गर्ने ठाँउ अर्थात मन्त्रीपरिषदमा पुगे । ती मध्ये रेणु यादव तथा सरिता गरीले पूर्ण मन्त्री थिए भने अन्य ७ राज्यमन्त्री तथा सहायक मन्त्री थिए । यसरी मन्त्री भएका धेरैजसो राजनीतिक संघर्ष र मधेशको तल्लो तहको राजनीतिबाट उठेका भन्दा पनि शक्तीशाली मान्छेका वरीपरी वर्षौदेखी रहेका महिला नै थिए । जसले गर्दा मधेसी महिलाका अधिकार र पहुंचका विषय निती निर्माणको तहमा स्थापित हुन सकेन । उनीहरुको उपस्थिती संख्यात्मक रुपमा मात्रै सीमित भयो । 
 
तमलोपाकी केन्द्रिय सदस्य चन्दा चौधरीको बुझाइमा सक्षम र योग्य महिलालाई नेतृत्व र निति निर्माणको तहमा लग्न नखोज्नु, नाम मात्रको सहभागिताका लागि पार्टीको विधान र उदेश्यबारे पनि बोल्न नसक्ने महिलालाई जानाजान स्थान दिने परम्परा मधेसवादी दलहरुमा हावी छ । मधेसी महिला मधेस राजनितिमा प्रभावशाली र बलियो  नहुनुको कारण नेतृत्वदायी क्षमताको अभाव र पूरुष राजनितिज्ञ जति महिलामा लगानि नहुनु पनि हो । जसकारण मधेस आन्दोलनलाई भ¥याङ्ग बनाएर राजनितिमा प्रवेश गरेका मधेसी अधिकांश महिला राजनितिककर्मी टुप्पाबाट पलाएका जस्तो छन् ।  मधेश राष्ट्रिय समाजवादी पार्टीका केन्द्रिय सदस्य नेतृ निलम वर्माले,१५ वर्ष नेपाल सद्भावना पार्टीको महिला सङ्गठनको केन्द्रीय नेतृत्व गरिन तर निति निमार्णको तहमा जाने सवालमा भेदभाव भएको बताउँछिन । वर्माको अनुभवमा प्रत्येक पार्टीमा पूरुषवादी सोचकै कारण मुल्याङ्कन नगरी भेदभाव गरिन्छ ।  
 
मधेसी महिलालाई राजनीतिका उपस्थित गराउनु र उनीहरुको क्षमता अभिवृद्धि गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो । जसले गर्दा यिनीहरु  राजीतिक रुपमा बलिया भएर नीति निर्माणका तहमा पहँुच कायम गर्न सकुन । मधेसका महिलाहरुलाई मधेसवादी दलले यसरी नै बिभेद गरिरहने हो र अवसरका वेला संघर्ष गरेका भन्दा आसेपासेलाई मात्रै स्थान दिदै जाने हो भने मधेशको मुद्धा मात्रै कमजोर हुदैन, मधेशी महिलामाथीको विभेदको श्रृखलालले पनि निरन्तरता पाउनेछ ।  (लेखीका  : कान्तिपुर टेलिभिजनमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।)
 
 
 

यसमा तपाइको मत

सम्बन्धीत सामाग्री

काँग्रेसलाई नै मत किन ?

काँग्रेसलाई नै मत किन ?

गौतमवुद्ध पछि सबैभन्दा बढि अक्षरहरुद्वारा चर्चित नेपाली विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको अठोट, दुरदर्शिता, संगठन र नेतृत्वद्वारा स्थापित नेपाली कांगे्रसको नेतृत्व र अभिभावकत्वमा नेपाली जनताको स्वतन्त्रता लगायत आजसम्मका सबै परिवर्तनकारी आन्दोलनहरु निष्कर्षमा टुंगिएका छन् । नेपालको आधुनिक इतिहास ...

जानकारी

ट्वीटर

English News

No one should carry out activities hampering NA election: CEC Yadav

No one should carry out activities hampering NA election: CEC Yadav

Kathmandu, Jan 18 : Chief Election Commissioner Dr Ayodhee Prasad Yadav has urged all political parties to help give full shape to federal parliament by holding National Assembly election in a successful manner.    Inaugurating the election ...

Provincial chiefs and temporary capitals can be reviewed: Chair Oli

Provincial chiefs and temporary capitals can be reviewed: Chair Oli

Kathmandu, Jan 18 : CPN (UML) Chairman KP Sharma Oli has said that the appointment of provincial chiefs and declaration of temporary capitals by the incumbent government could be reviewed after formation of a new ...

Important phase of constitution implementation has been completed: PM

Important phase of constitution implementation has been completed: PM

Kathmandu, Jan 18  : Prime Minister and Nepali Congress president, Sher Bahadur Deuba has said that an important phase of the implementation of the constitution which was formulated under the Nepali Congress' leadership has been ...

space for add

साहित्य

अनि म बिहे नै नगरी मरेँ भने नि ?

अनि म बिहे नै नगरी मरेँ भने नि ?

‘थाहा छ रविन, कहिलेकाहीँ त यस्तो लाग्छ नि, मेरो भाग्यमा यो प्रेमस्रेम भन्ने चिज भावीले लेख्देकै छैन ।’   ‘किन ? संसारमा कस्ता–कस्ताको भाग्यमा बत्ती बलिराछ ।’   ‘त्यै बत्ती मेरोमा चैँ बलेन के ! यो कुलमान दाजुले सिंगै ...

फोटो फिचर

हिंसात्मक घटनामा संलग्न दोषीमाथि कारबाही गर्न सरकारसँग आग्रह

हिंसात्मक घटनामा संलग्न दोषीमाथि कारबाही गर्न सरकारसँग आग्रह

काठमाडौँ, १३ मंसिर ।  राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभाको दोस्रो चरणको निर्वाचनका क्रममा भइरहेका हिंसात्मक घटनामा संलग्न दोषीलाई कारबाही गर्न सरकारसँग आग्रह गरेको छ ।  आयोगका निमित्त सचिव यज्ञप्रसाद अधिकारीले आज एक प्रेस विज्ञप्ति जारी ...

शम्भुनाथ नपामा प्रमुख र उपप्रमुखमा नेपाली काँग्रेस विजयी

शम्भुनाथ नपामा प्रमुख र उपप्रमुखमा नेपाली काँग्रेस विजयी

राजविराज, ८ असोज । सप्तरीको शम्भुनाथ नगरपालिकाको प्रमुख र उपप्रमुखमा नेपाली काँग्रेस विजयी भएको छ । प्रमुख पदमा नेपाली काँग्रेसका उमेदवार योगेन्द्रप्रसाद चौधरीले दुई हजार ७७८ मत प्राप्त गरी विजयी हुनुभएको छ । उहाँको निकटतम ...

सिरहा नगरपालिकाको प्रमुखमा समाजवादी फोरमका यादव विजयी

सिरहा नगरपालिकाको प्रमुखमा समाजवादी फोरमका यादव विजयी

लहान, ८ असोज । सिरहा नगरपालिकाको प्रमुखमा संघीय समाजवादी फोरमका अशेश्वर यादव र उपप्रमुखमा नेकपा (एमाले)का डा नविता यादव विजयी हुनुभएको छ ।फोरमका अशेश्वर यादवले नौ हजार २३४ मत प्राप्त गर्नुभएको थियो भने उहाँका निकटतम ...

महोत्तरीको पिपरा गाउँपालिकामा राजपा नेपाल विजयी

महोत्तरीको पिपरा गाउँपालिकामा राजपा नेपाल विजयी

महोतरी ८ असोज । महोत्तरी जिल्लाको पिपरा गाउँपालिकाको अध्यक्ष र उपाध्यक्ष दुवै पदमा राजपा नेपाल विजयी भएको छ । निर्वाचन अधिकृत युवराज महतका अनुसार पिपरा गाउँपालिकाको अध्यक्ष पदमा राजपा नेपालका विनोदकुमार चौधरी र उपाध्यक्ष पदमा ...

सप्तरीको खडक नगरपालिकाको प्रमुखमा समाजवादी फोरम विजयी

सप्तरीको खडक नगरपालिकाको प्रमुखमा समाजवादी फोरम विजयी

राजविराज, ८ असोज । सप्तरीको खडक नगरपालिकाको प्रमुखमा संघीय समाजवादी फोरम नेपाल र उपप्रमुखमा नेपाली काँग्रेस विजयी भएको छ ।  शनिबार राति अबेर सम्पन्न मत परिणामअनुसार प्रमुख पदमा संघीय फोरम नेपालका हेमायु हकले तीन हजार ...

फिचर

गरिबी निवारणका लागि लघु उद्यम विकास कार्यक्रम

गरिबी निवारणका लागि लघु उद्यम विकास कार्यक्रम

रोल्पा, २८ माघ । मानव अधिकार सचेतन केन्द्र (हुरेक) रोल्पाले गरिबी निवारणका लागि जिल्लामा लघु उद्यम विकास कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ ।  एक नगरपालिका र सात गाउँपालिका गरी जिल्लाका आठ स्थानमा यो कार्यक्रम सञ्चालनमा रहेको ...

भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्दा महाअभियोगको मुद्दा : पूर्व प्रन्या कार्की

भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्दा महाअभियोगको मुद्दा :  पूर्व प्रन्या कार्की

विराटनगर, २७ माघ  । सर्वोच्च अदालतका पूर्व प्रधानन्यायाधीश श्रीमती सुशीला कार्कीले स्वच्छ न्याय प्रणााली र भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्दा आफूले महाअभियोगको मुद्दा खेप्नुपरेको बताउनुभएको छ । उहाँले मोरङ जिल्ला समन्वय समिति, नारी विकास संघ र एक्सन एडद्वारा संयुक्तरुपमा ...

एफटिआइआईको तालीम लिन भारत जाँदै २० कलाकार

एफटिआइआईको तालीम लिन भारत जाँदै २० कलाकार

काठमाडौँ, २७ माघ । नेपाली चलचित्र क्षेत्रका विविध विधामा ख्यातिप्राप्त २० जना कलाकार भारतमा कलाकारितासम्बन्धी तालीम लिँदै छन् । यही माघ २९ देखि फागुन १९ सम्म भारतको पुनेमा फिल्म एन्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्युट अफ इन्डिया ९एफटिआइआई०ले ...

पार्टीलाई वैचारिक पुनःजागरण दिनुपर्ने : नेता केसी

पार्टीलाई वैचारिक पुनःजागरण दिनुपर्ने  :  नेता केसी

काठमाडौँ, २७ माघ  । नेपाली काँग्रेसका केन्द्रीय सदस्य अर्जुननरसिंह केसीले नेपाली काँग्रेसभित्र नीतिगत तथा संस्थागत संरचनामा कहाँ त्रुटि छ त्यसलाई केलाएर सच्याउनुपर्ने बताउनुभएको छ । नेका धनकुटा–काठमाडौँ सम्पर्क मञ्चले काँग्रेसका पूर्वसभापति सुशील कोइरालाको दोस्रो तथा शहीद ...

उपत्यकाबाट ४६ मेट्रिक टन फोहर व्यवस्थापन

उपत्यकाबाट ४६ मेट्रिक टन फोहर व्यवस्थापन

काठमाडौँ, २७ माघ । उपत्यकाका नदी र चक्रपथ सफाइ गरी ४६ मेट्रिक टन फोहर व्यवस्थापन गरियो । वाग्मती सफाइ महाअभियानको २४८औँ हप्तामा आज गुह्येश्वरी मन्दिरअघिको वाग्मती नदी क्षेत्रमा सफाइ गरी दुई मेट्रिक टन फोहर व्यवस्थापन ...